રિઝર્વ બેન્ક ઑફ ઈન્ડિયા (RBI) દેશની ચલણી નોટોમાં મોટો બદલાવ લાવવાની તૈયારીમાં છે. કાગળની નોટોના વધતા છાપકામ ખર્ચ અને ફાટેલી-મેલી નોટોની સમસ્યાને દૂર કરવા માટે રિઝર્વ બેન્ક ઑફ ઈન્ડિયા (RBI) હવે પ્લાસ્ટિક એટલે કે પોલિમર નોટો શરૂ કરવા અંગે ગંભીરતાથી વિચાર કરી રહ્યું છે. તાજેતરમાં પટણા (Patana) અને મુંબઈમાં (Mumbai) યોજાયેલી રિઝર્વ બેન્ક ઑફ ઈન્ડિયા (RBI) બોર્ડની બેઠકોમાં આ મુદ્દે ચર્ચા થઈ હોવાનું જાણવા મળે છે. ટૂંક સમયમાં પોલિમર નોટોના (Polymer Currency) પાઇલટ પ્રોજેક્ટની (Pilot Project) શરૂઆત થઈ શકે છે.
રિઝર્વ બેન્ક ઑફ ઈન્ડિયા (RBI) નો ચલણી નોટો છાપવાનો ખર્ચ ઘટી શકે
રિઝર્વ બેન્ક ઑફ ઈન્ડિયાના (RBI) FY25ના વાર્ષિક અહેવાલ મુજબ કાગળની નોટો (Paper Currency) છાપવામાં આશરે ₹6,372.8 કરોડનો ખર્ચ થયો હતો, જે ગયા વર્ષના ₹5,101.4 કરોડની સરખામણીએ નોંધપાત્ર વધારો દર્શાવે છે. વધતી રોકડ માંગને કારણે આ ખર્ચ વધી રહ્યો છે. નિષ્ણાતોના મતે લાંબા ગાળે પોલિમર નોટો (Polymer Notes) વધુ કિફાયતી સાબિત થઈ શકે છે. ઉપરાંત, આધુનિક ATM મશીનો હવે આવી નોટોને સરળતાથી ઓળખી અને વિતરણ કરી શકે તેવી ક્ષમતા ધરાવે છે.
દેશમાં ફાટેલી અને ખરાબ હાલતમાં આવેલી નોટોની સંખ્યા સતત વધી રહી છે. FY25 દરમિયાન રિઝર્વ બેન્ક ઑફ ઈન્ડિયા (RBI) એ 23.8 અબજ ખરાબ નોટોને ચલણમાંથી બહાર કરી હતી, જે ગયા વર્ષની સરખામણીએ 12.3 ટકા વધારે છે. તેમાં સૌથી વધુ ₹500 અને ત્યારબાદ ₹100ની નોટો હતી. ડિજિટલ પેમેન્ટનો (Digital Payment) વ્યાપ વધવા છતાં રોકડ પ્રત્યે લોકોનો વપરાશ હજુ પણ ઊંચો છે. 15 મે સુધી ચલણમાં રહેલી કુલ રોકડ રકમ 11.5 ટકા વધીને ₹42.86 લાખ કરોડના રેકોર્ડ સ્તરે પહોંચી ગઈ છે.
પોલિમર નોટો (Polymer Notes) કાગળની નોટોની (Paper Notes) તુલનામાં વધુ ટકાઉ હોય છે. તે પાણી (Water), ગંદકી અને સામાન્ય ઘસારા સામે વધુ પ્રતિરોધક હોય છે, જેના કારણે તેમની આયુષ્ય વધારે રહે છે અને વારંવાર નવી નોટો છાપવાની જરૂરિયાત ઘટે છે.
ભારતમાં (Bharat) નાના મૂલ્યની નોટો જેમ કે ₹10 અને ₹20ની માંગ સતત રહેતી હોય છે. જોકે કુલ ચલણમાં તેમનો હિસ્સો એક ટકા કરતાં પણ ઓછો છે. વર્ષ 2012માં ભારત સરકારે (GoI) પાંચ શહેરોમાં ₹10ની પોલિમર નોટોના (Polymer Currency) એક અબજ નોટોના ટ્રાયલની શરૂઆત કરી હતી, પરંતુ તે સમયે ટેકનિકલ પડકારોને કારણે યોજના આગળ વધી શકી નહોતી. હવે ટેકનોલોજીમાં થયેલા વિકાસને કારણે જૂની અડચણો દૂર થઈ ગઈ હોવાનું માનવામાં આવે છે.
વિશ્વના લગભગ 60 દેશો હાલમાં પોલિમર નોટોનો ઉપયોગ કરે છે. ઑસ્ટ્રેલિયા (Australia) એ 1988માં સૌપ્રથમ વખત 10 ડોલરની પોલિમર નોટ રજૂ કરી હતી. ત્યારબાદ સિંગાપોર (Singapore), મલેશિયા (Malaysia), થાઈલેન્ડ (Thailand) અને કેનેડા (Canada) સહિત અનેક દેશોએ આ ટેકનોલોજી અપનાવી છે. જ્યારે અમેરિકન ડોલર (American Dollar) સંપૂર્ણ પ્લાસ્ટિકના (Plastic) નથી, પરંતુ ખાસ કોટન-લિનન મિશ્રણથી બનાવવામાં આવે છે.
#India may soon get plastic currency notes.
— Business Standard (@bsindia) May 29, 2026
The #RBI has revived a decade-old plan to introduce polymer banknotes, citing longer shelf life, lower replacement costs and rising demand for cash despite the #UPI boom.
A pilot project could be announced soon, reports…
જો રિઝર્વ બેન્ક ઑફ ઈન્ડિયા (RBI) આ યોજના અમલમાં મૂકે છે, તો તે ભારતીય ચલણ વ્યવસ્થામાં ઐતિહાસિક બદલાવ સાબિત થઈ શકે છે.